Ceza İnfaz Hukukunda İyi Hâl Değerlendirmesi, Gelişim Puanlaması Ve Kanun Yararına Bozma Süreci

Ceza infaz hukukunda iyi hâl, hükümlünün ceza infaz kurumunda bulunduğu tüm aşamalarda kurum düzeni ve güvenliğine ilişkin kurallara uyumu, haklarını iyi niyetle kullanması, yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmesi, uygulanan iyileştirme programlarına katılımı ve toplumla bütünleşmeye hazır olup olmadığı gibi çok yönlü kriterler esas alınarak belirlenmektedir. Ayrıca hükümlünün tekrar suç işleme veya mağdura ya da üçüncü kişilere zarar verme riskinin düşük olup olmadığı da değerlendirme kapsamına alınmaktadır. Bu değerlendirmeler, en geç altı ayda bir olmak üzere idare ve gözlem kurulu tarafından yapılmaktadır.

İyi hâlin belirlenmesi, açık ceza infaz kurumuna ayrılma, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezanın infazı ve doğrudan koşullu salıverilme gibi infaz aşamalarında temel bir kriter olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle iyi hâl değerlendirmesi, yalnızca şekli bir inceleme olmayıp, hükümlünün infaz süreci boyunca sergilediği tutum ve davranışların bütüncül bir analizini içermektedir.

YENİ İYİ HÂL DEĞERLENDİRME SİSTEMİ VE GELİŞİM PUANLAMASI

7242 sayılı Kanun ile 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 89. maddesinde yapılan değişiklikler sonucunda, iyi hâlin belirlenmesinde puan esaslı yeni bir sisteme geçilmiştir. Bu sistem, 01.01.2021 tarihinde yürürlüğe giren ve Gözlem ve Sınıflandırma Merkezleri ile Hükümlülerin Değerlendirilmesine Dair Yönetmelik ile ayrıntılı şekilde düzenlenmiştir.

Yeni sistemde hükümlülerin ceza infaz kurumunda geçirdikleri süre boyunca gösterdikleri gelişim, “gelişim puanı” adı verilen bir puanlama mekanizmasıyla ölçülmektedir. Gelişim puanı; hükümlünün katıldığı eğitim ve öğretim faaliyetleri, psiko-sosyal yardım programları, destekleyici çalışmalar ve infaz sürecindeki olumlu tutum ve davranışlar karşılığında verilen artı puanlar ile disiplin cezaları nedeniyle verilen eksi puanlar dikkate alınarak belirlenmektedir.

Bu puanlama; yönetim servisi, eğitim ve öğretim servisi, psiko-sosyal yardım servisi ile güvenlik ve gözetim servisi tarafından yapılmakta, altı ayda bir düzenlenen gelişim değerlendirme raporları üzerinden dönem puanı hesaplanmaktadır. Dönem puanlarının ortalaması alınarak hükümlünün gelişim puanı belirlenmektedir.

GELİŞİM DEĞERLENDİRME RAPORLARI VE DEĞERLENDİRME SÜRECİ

Ceza infaz kurumunda kalma süresi altı aydan fazla olan hükümlüler hakkında gelişim değerlendirme raporu düzenlenmektedir. Bu raporlar; hükümlünün tanınması, davranışlarının izlenmesi, infazın bireyselleştirilmesi ve iyi hâl değerlendirmesine dayanak oluşturulması amacıyla hazırlanır. Altı aydan kısa süreli kalanlar hakkında ise puanlama içermeyen gözlem değerlendirme raporları düzenlenmektedir.

Gelişim değerlendirme raporlarında, hükümlünün infaz sürecindeki tutum ve davranışları ile kendisine tebliğ edilen iyileştirme planına göre gösterdiği gelişim puanlanır. Bu süreçte UYAP sistemine kaydedilen gözlem ve değerlendirme verileri esas alınmaktadır. İdare ve gözlem kurulu, değerlendirmesini yaparken bu raporlar ile risk değerlendirme raporlarını ve infaz dosyasındaki tüm bilgi ve belgeleri dikkate alır.

EŞİK PUAN SİSTEMİ VE İYİ HÂLİN BELİRLENMESİ

İyi hâl kararı verilebilmesi için Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü tarafından belirlenen eşik puanın aşılması gerekmektedir. Gelişim puanı bu eşik puanın altında kalan hükümlüler hakkında açık ceza infaz kurumuna ayrılma, denetimli serbestlik veya doğrudan koşullu salıverilme yönünde iyi hâl kararı verilemez.

Ancak Yönetmeliğin 33. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, eşik puanın aşılamamasının mücbir sebeplerden veya hastalık, yaşlılık, personel yetersizliği gibi makul nedenlerden kaynaklanması hâlinde, idare ve gözlem kurulu tarafından yapılacak araştırma sonucunda, eşik puan şartı aranmaksızın diğer iyi hâl kriterlerine göre değerlendirme yapılması mümkündür.

İDARE VE GÖZLEM KURULUNUN YETKİ VE SORUMLULUKLARI

İyi hâl değerlendirmesi yapmaya yetkili ve görevli organ, hükümlünün cezasını infaz ettiği ceza infaz kurumu bünyesinde faaliyet gösteren idare ve gözlem kuruludur. Belirli suç türleri ve uzun süreli hapis cezaları bakımından bu kurula Cumhuriyet başsavcısı veya görevlendireceği Cumhuriyet savcısı başkanlık eder; ayrıca izleme kurulu üyesi ile ilgili kamu kurumlarından belirlenen uzman kişiler de kurula katılır.

Kurul, değerlendirmesini yaparken hükümlünün infaz sürecindeki tüm davranışlarını, iyileştirme programlarına katılımını, disiplin cezalarını, aldığı ödülleri ve sosyal ilişkilerini dikkate alır. Kurulun değerlendirmesi sonucunda alınan kararlar, infaz sürecinin sonraki aşamalarında doğrudan sonuç doğurur.

İNFAZ HÂKİMLİĞİ VE YARGISAL DENETİM

İdare ve gözlem kurulu kararlarına karşı infaz hâkimliğine şikâyet yoluna başvurulabilmektedir. İnfaz hâkimliği, idarenin yerine geçerek yerindelik denetimi yapamaz; ancak yapılan değerlendirmenin mevzuata uygun olup olmadığını, takdir yetkisinin objektif şekilde kullanılıp kullanılmadığını ve kararın denetime elverişli gerekçeler içerip içermediğini inceleyebilir.

İdarenin işlemleri yasal ve yeterli gerekçeye dayanmıyor veya dosya içeriğiyle uyum göstermiyorsa, infaz hâkimliği ilgili işlemin iptaline karar verebilir. Ancak bu denetim, idarenin yerine geçilerek yeni bir değerlendirme yapılması anlamına gelmez.

KANUN YARARINA BOZMA MEKANİZMASI

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 309. maddesi uyarınca, istinaf veya temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşmiş bir karar veya hükümde hukuka aykırılık bulunduğunun öğrenilmesi hâlinde, Adalet Bakanlığı tarafından kanun yararına bozma yoluna başvurulabilmektedir. Bu istem, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı aracılığıyla ilgili ceza dairesine iletilir.

Yargıtay, ileri sürülen nedenleri yerinde görmesi hâlinde, kararı kanun yararına bozar. Bu bozma, somut olay bakımından doğrudan sonuç doğurmakla birlikte, uygulamada birlik sağlanması açısından da önem taşır.

SOMUT OLAYDA YARGITAY İNCELEMESİ VE BOZMA GEREKÇESİ

İncelemeye konu olayda, hükümlü hakkında idare ve gözlem kurulu tarafından verilen iyi hâl değerlendirmesine ilişkin karar, infaz hâkimliği tarafından uygun bulunmuş; ancak itiraz merciince, dönem puanının eşik puanın altında kalması nedeniyle mücbir sebep araştırması yapılması gerektiği ve kurul kararının gerekçesiz olduğu gerekçeleriyle infaz hâkimliği kararı kaldırılmıştır.

Yargıtay incelemesinde, Yönetmelik hükümleri bir bütün olarak değerlendirilmiş; gelişim puanlaması, eşik puan sistemi ve idare ve gözlem kurulunun değerlendirme yetkisi ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. Ayrıca itiraz merciinin, itirazı kabul etmekle birlikte itiraz konusu hakkında ayrıca bir karar vermemiş olmasının, usule aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

Bu nedenle, itiraz merciinin kararının 5271 sayılı Kanun’un 309. maddesi uyarınca kanun yararına bozulmasına karar verilmiştir.

SONUÇ

Ceza infaz hukukunda iyi hâlin belirlenmesi, gelişim puanlamasına dayalı, çok aşamalı ve objektif kriterlere bağlı bir sistem çerçevesinde yürütülmektedir. İdare ve gözlem kurullarının yaptığı değerlendirmeler, infaz hâkimliği ve kanun yararına bozma mekanizmaları aracılığıyla yargısal denetime tabi tutulmakta; bu süreçte mevzuat hükümlerinin doğru uygulanması ve usul kurallarına riayet edilmesi büyük önem taşımaktadır.